Yapısı :
Dirençler elektronik devrelerin vazgeçilmez elemanlarıdır. Yaptıkları
iş ise devre içinde kullanılan diğer aktif elemanlara uygun gerilimi temin
etmektir. Elektronik devreler sabit bir gerilim ile çalışır ancak devrede
kullanılan elemanların hepsi farklı gerilimlere ihtiyaç duyarlar. İşte
bu anda dirençler devreye girer. Tüm devre içinde her eleman için farklı
gerilimler kullanmak yerine uygun dirençler kullanılarak her elemana gereken
gerilim dirençler üzerinde düşürülerek temin edilir.
Dirençler yapımında kullanılan malzemeye göre ikiye ayrılır. Karbon dirençler
ve Telli dirençler. Yine bu iki tip kendi arasında ikiye ayrılır. Bunlar
sabit dirençler ve ayarlı dirençlerdir. Bunun yanında bazı özel dirençler
de vardır (Foto direnç, Termistör). Bunlar daha sonra açıklanacaktır.
Dirençlerin değerleri OHM ile ölçülür ve sembolüde W şeklinde gösterilir.
Direncin değeri büyüdükce Kiloohm (KW) veya Megaohm (MW) olarak ölçülmeye
başlanır. Bir direncin değerinin ne olduğu üzerine doğrudan yazılabileceği
gibi en çok kullanılan yöntem olan renk kodları ile üzerine kodlanabilirde.
Doğrudan değeri üzerine yazılmış bir direncin değerini okumak çok kolaydır
ancak renk kodları ile kodlanmış bir direnci okumak için renk kodlarının
anlamlarını bilmek gerekir.
Genellikle dirençler üzerinde 4 veya 5 adet renk bandı bulunur. Bu renkler
direnç üzerine kodlanırken renkler direncin bir tarafına daha yakın olarak
yerleştirilir. Değer okuması yaparkende renk bandının kenara en yakın
olanından başlamak gerekir. Aşağıdaki şekiller 4 ve 5 renk ile kodlanmış
bir direncin görüntüsünü vermektedir.
Dikkat ederseniz renkler sol taraftaki uca daha yakındır ve okumaya bu
sol tarafa en yakın renkden başlanmalıdır. 4 renkli dirençlerde 1 nci
ve 2 nci bantlar sayıyı 3 ncü bant çarpanı ve 4 ncü bant ise direncin
toleransını verir.
5 renkli dirençlerde ise 1, 2 ve 3 ncü bantlar sayıyı 4 ncü bant çarpanı
ve 5 nci bant ise toleransı verir. 5 bantlı dirençler genellikle daha
hassas değerlere sahip dirençlerdir ve özel devreler için imal edilirler.
Aşağıdaki tabloda ise renklerin rakamsal karşılıkları verilmiştir. Dirençlerde
tolerans değeri olarak kullanılan renk kodları o direncin hassasiyetini
verir. Örneğin tolerans değeri olarak gümüş rengi kullanılmış ise o direnç
+/- %10 toleransa sahiptir ve üzerine kodlanan değerin %10 üzeri veya
%10 altında olabilir demektir. Tolerans renginden hemen önce gelen renk
kodu ise çarpan değerini verir. Bu değer kendisinden önce gelen sayı renk
kodlarının çarpılacağı değeri verir. Çarpan renk kodundan önce gelen bütün
renk kodları ise sayı değeridir. Bu renklerin karşılık geldiği rakamlar
yan yana konur ve çarpan rengi ile çarpılarak direncin değeri bulunur.
Örnek :
1.Renk = Kahverengi
2.Renk = Siyah
3.Renk = Kırmızı
4.Renk = Altın
Sayı değeri olarak kahverengi 1, Siyah 0 olduğuna göre sayı değeri 10,
çarpan rengi olan 3. Renk kırmızı olduğuna göre çarpan değeri 100'dür.
Bu durumda direncin değeri 10 x 100 = 1000 Ohm yani 1 Kohm'dur. Tolerans
rengi olan 4. Renkde altın rengi olduğuna göre direnç +/- % 5 toleransa
sahiptir. Yani değeri 950 ohm olabileceği gibi 1050 ohm'da olabilir.
Dirençler paralel veya seri olarak birbirine bağlandıkları takdirde değerleri
değişir. Birbirine seri olarak bağlı bir direnç grubunun değeri tüm dirençlerin
değerlerinin toplamına eşittir.
Paralel bağlantıda ise işler tamamen değişmektedir. Öncelikle bilinmesi
gereken konu paralel bağlı dirençler grubunun yeni değerinin gruptaki
en küçük dirençten daha küçük olacağıdır. Eğer paralel bağlanacak dirençlerin
tümünün değeri aynı ise oluşacak yeni değeri bulmak için bir direncin
değerinin toplam direnç sayısına bölünmesi yeterlidir. Yani 3 adet 10
Kohm'luk direnç paralel bağlandığında ortaya çıkacak olan yeni değer;
10/3=3.3 Kohm'dur.
Farklı değerlerdeki dirençler paralel olarak bağlandığında ise sonucu
bulmak için izlenecek yol şu şekildedir; Öncelikle 1 sayısı tek tek paralel
bağlanacak tüm dirençlerin değerlerine bölünür, çıkan değerler toplanır
ve bu değer toplam direnç sayısı ile çarpılır. Daha anlaşılır olması için
bir örnekle anlatmak gerekirse;
Örnek :
Paralel bağlanacak dirençler = 2.2 Kohm, 10 Kohm ve 100 Kohm olsun, Yapılacak
işlemler sırası ile şöyle;
1 / 2.2 = 0.45
1 / 10 = 0.1
1 / 100 = 0.01
Bu değerleri birbirleriyle toplarsak;
0.45 + 0.1 + 0.01 = 0.56
Şimdi bu değeri toplam direnç sayısı ile çarparsak;
0.56 x 3 = 1.68 Kohm eder.
Resimde sırası ile sabit ve ayarlı bir direncin devre çizimlerinde kullanılan
şekli görülmektedir.
Sağlamlık Kontrolü :
Eğer bir direncin sağlamlığında şüphe ediyorsanız veya üzerindeki değeri
okuyamıyorsanız bu direnci ohm metrenin uygun konumunda uçların yönü farketmeksizin
bağlarsanız ölçü aleti direncin değerini size gösterecektir. Direnç değeri
küçüldükçe ohm metrede de düşük konum kullanılmalıdır.
Bu yazı "Fikret Sadak"
tarafından hazırlanmışdır...
deli-prof Web Site Editör profiline buradan ulaşabilirsiniz.
